پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٣ - عدم تعهدها و ابهام هويتى در وضعيت تازه جهان

عدم تعهدها و ابهام هويتى در وضعيت تازه جهان

سيزدهمين نشست‌سران جنبش عدم تعهد، پنجم و ششم اسفند ماه با عنوان «تجديد حيات جنبش‌» در كوالالامپور مالزى برگزار مى‌شود. در حال حاضر ١١٤ كشور، عضو اين جنبش هستند و جمهورى اسلامى ايران كه بعد از پيروزى انقلاب اسلامى به عضويت جنبش عدم تعهد در آمد، يكى از فعال‌ترين اعضاى آن محسوب مى‌شود.

نگاهى به اهداف و تاريخچه تشكيل جنبش

اولين كنفرانس سران كشورهاى عضو جنبش عدم تعهد با شركت ٢٥ كشور در بلگراد يوگسلاوى در سال ١٩٦١ تشكيل شد.
تلاش براى تثبيت صلح جهانى، خلع سلاح عمومى، منع آزمايش‌هاى هسته‌اى و ضرورت بهبود همكارى‌هاى اقتصادى و فنى بين المللى، از جمله مباحث مطرح شده در اولين اجلاس سران كشورهاى عضو جنبش عدم تعهد بود. در دومين اجلاس كه در سال ١٩٦٤ ميلادى در قاهره مصر برگزار شد، تعداد اعضا به ٤٧ كشور افزايش يافت. سومين اجلاس كه با سه سال تاخير در سال ١٩٧٠ در زامبيا برگزار شد، همچون اجلاس‌هاى قبلى با مشكلات زيربنايى روبرو شد. در چهارمين و پنجمين اجلاس كه نيز به ترتيب در سال ١٩٧٣ در الجزاير و ١٩٧٦ در كلمبو مركز سريلانكا، برگزار شد، همان مباحث كلى و عمومى پيش‌گفته، تكرار شد.
در اجلاس ششم كه همزمان با پيروزى انقلاب اسلامى در سال ١٩٧٩ در كوبا برگزار شد، جمهورى اسلامى ايران به عنوان هشتاد و هشتمين عضو به اين جنبش پيوست. از اجلاس هفتم به بعد كه در دهلى نو برگزار شد، جمهورى اسلامى ايران همواره نقش مهمى را در جنبش ايفا كرده است. اجلاس هشتم در سال ١٩٨٥ در حراره پايتخت كشور آفريقايى زيمبابوه برگزار شد; اما به رغم همه فراز و نشيب‌هاى گذشته، نهمين اجلاس اين جنبش در سال ١٩٨٩ در فضاى جديد در يوگسلاوى برگزار شد، و محكوميت تجاوز آمريكا به ليبى، ساقط كردن هواپيماى مسافربرى ايرانى، مسئله تروريسم و تروريسم دولتى، حمايت از اجراى قطعنامه ٥٩٨ و تقاضاى آتش‌بس در لبنان از جمله بندهاى قطعنامه پايانى آن بود.
مسئله كشتار مردم مسلمان بوسنى و هرزگوين، مبارزه با فقر و بى سوادى، حمايت كامل از فلسطينى‌ها، محكوميت هر نوع درگيرى‌هاى قومى و مذهب‌ستيزى و شكل جديد نژادپرستى، از جمله مسائلى بود كه در اجلاس دهم (سال ١٩٩٢ در جاكارتا اندونزى) برگزار شد.
سران كشورهاى عضو جنبش عدم تعهد در سال ١٩٩٥ در شهر كارتاهينا كلمبيا براى يازدهمين‌بار گردهم آمدند، و آخرين اجلاس سران كشورهاى عضو جنبش عدم تعهد در ١٩٩٨ در دوربان آفريقاى جنوبى تشكيل شد. در اين اجلاس رئيس جمهورى ايران نيز حضور داشت.

سيزدهمين اجلاس و تلاش براى دگرگونى در جنبش

سيزدهمين نشست‌سران كشورهاى عضو جنبش غير متعهدها با عنوان «تجديد حيات جنبش‌» ، نخستين اجلاس در هزاره سوم مى‌باشد. به نظر مى‌رسد كه كشورهاى جنبش عدم تعهد در اجلاس سران خود در مالزى، قصد دارند به اين جبنش، نقش فعال‌ترى بدهند.
جنبش عدم تعهد در دوران سلطه نظام دو قطبى بر جهان، با شعار عدم وابستگى شكل گرفت و با آن كه تحولات شگرف جهان در دهه‌هاى آخر قرن بيستم ميلادى قطب‌بندى سابق را در هم شكسته و جهان را به سوى تكثر و قطب‌بندى‌هاى جديد اقتصادى، سياسى و فرهنگى پيش مى‌برد، هنوز فلسفه وجودى خود را از دست نداده است; هر چند نياز به تجديد و نوسازى در مبانى خود دارد.
اگر در دوره قديم، فلسفه وجودى جنبش با محور عدم وابستگى، جنبه سلبى داشت، جهان متحول امروز، در دوران جديد از جنبش، انتظار جنبه ايجابى و نقش‌آفرينى و رهبرى به سوى وضعيت تازه دارد; زيرا هنوز آثار توهم جنگ سرد و روحيه برترى‌طلبى و تماميت‌خواهى و اعمال معيارهاى دوگانه در روابط بين‌المللى از ميان نرفته است و اين نگرانى وجود دارد كه در صورت تداوم اين پندارهاى نادرست قرن بيستمى، بشر نتواند به آزادى و صلح واقعى دست‌يابد.
اينك در آستانه هزاره سوم ميلادى، بايد در جستجوى پشتوانه‌اى ديگر براى صلح واقعى بود.
سيد محمد خاتمى رييس جمهورى اسلامى ايران در آخرين اجلاس جنبش غير متعهدها در دوربان آفريقاى جنوبى - سه سال پيش - در همين رابطه پيشنهاد داد:
اعضاى جنبش عدم‌تعهد اگر بر بحران هويت‌خود غلبه كند و امكانات مادى و معنوى خود را درست‌بشناسد و به‌كار گيرد، مى‌تواند حامل اين پيام مؤثر در ايجاد جهان تازه باشد.
شكى نيست جنبش عدم‌تعهد در برگيرنده اكثر ملت‌هاى جهان و داراى بيشترين تنوع و تكثر فرهنگى و اجتماعى و اقتصادى است. ويژگى جنبش كه ناظر اين تنوع مدنى، فرهنگى، زبانى، اقتصادى و سياسى منحصر به فرد است، دستمايه عظيم براى ساختن جهان نو براساس گفت‌وگو و مفاهمه است.

چشم‌انداز آينده جنبش

در اجلاس قبلى جنبش عدم‌تعهد، براى ساماندهى گفت‌وگو و مفاهمه در جهان، دو پيشنهاد مطرح شد: گفت‌وگوى جنوب - جنوب و گفت‌وگوى جنوب - شمال.
در چشم‌انداز جديد، فعاليت جنبش، بايد دو مؤلفه مهم را در نظر گيرد: ١. پرهيز از كلى‌گويى و خوددارى از تكرار مصوبات و تصميمات مبهم و توجه به نتايج عملى تصميم‌ها و تلاش براى رسيدن به راهكارهايى عملى و پيدا كردن ضمانت اجرايى براى اين مصوبات است.
٢. تقويت ارتباط و همكارى متقابل ميان اعضاى جنبش عدم تعهد و سازمان‌هاى مهم جهانى.
بنابراين انتظار مى‌رود كه در شرايط پيچيده جهان كه جنبش عدم تعهد در آن قرار گرفته، نقش فعال‌ترى پيدا كند. فلسفه وجودى غيرمتعهدها، فاصله گرفتن از بلوك‌هاى قدرت يعنى امريكا و شوروى سابق بود; حال كه بلوك دوم عملا دچار فروپاشى شده و از ديگر سو، امريكا در تلاش است تا بسان يك كلانتر نظم نوين جهانى، دعاوى خود را بر جهان سيطره دهد، جنبش عدم تعهد بدون اين كه خود به يك قطب تبديل شود، بايد هدف مهمش ايجاد خودباورى در ميان ملت‌ها و نفى سلطه‌گرى و سلطه‌پذيرى باشد.